گذری ونظری در باره متون دین یاری
هو اول و آخر یار
گذری ونظری در باره متون دین یاری
با سلام قبل ازآنکه به موضوع بحث بپردازم یادآوری می کنم با آنکه می دانم عزیزان و بزرگان و اساتید زیادی سالهاست چه در خارج از کشور وچه در داخل کشور ،صادقانه در زمینه *یاری ویارسان* قلم زده وزحمت کشیده اند،ضمن تشکر وقدر دانی اززحمات بی دریغشان ، در مقدمه ای کوتاه باید بگویم که مدتهاست که چندین نفر ازدوستان گرامی یارسانی از اینجانب درخواست نمودند که بخش هایی ازتحقیقاتم ،در زمینه یاری ویارسان را در اختیار عموم قرار دهم ،لذا به لحاظ ارادت خاصی که به دوستان گرامی دارم ،درخواستشان را قبول کردم .هدف از این مقاله ومقالاتی که متعاقبا در آینده در پی خواهد آمد آنست که جوانان و نوجوانان عزیزمان رابا مفاهیم و موضوعات دین یاری وفرهنگ یارسانی (اعم ازترجمه و تفسیرمتون مذهبی ، موضع دین یاری در زمینه مسائل اجتماعی ،اخلاقی ودر قبال دیگر ادیان ،آشنایی باداستان های دینی وسرود ها ومقام های تنبور وآشنایی با زبان هورامی و....)بیشتر آشنا کنیم، این حق طبیعی و مسلم دوستان و فرزندان ماست که بپرسند و پاسخ بشنوند، ازطرفی اینجانب ضمن حفظ رسم امانتداری سعی بر آن دارم عینا ودقیقا نظردین یاری رابه صورت مستند از متون مذهبی اصل که در دست دارم نقل کنم وتا آنجا که مقدور می باشد در ترجمه وتفسیرها ، ازدخالت نظر شخصی خویش بپرهیزم و هرجاهم که اظهار نظرخودرابیان نمودم تاکید نمایم که این قسمت مربوط به نظر شخصی اینجانب می باشد .با این وصف از آنجا که استادان وعالمان برجسته و فرهیخته ومحققین بسیار زیادی در زمینه دین یاری ودیگر ادیان ،چه در میان یارسانیان داخل وچه خارج ازکشور وجود دارد ،از همه ی آنان وخوانندگان این مقالات ، خواهش دارم که با دید انتقا دی وپرسش گر موضوع ها را مطالعه فرمایند واین حقیر را از راهنمایی ها و انتقادات سازنده شان محروم ننمایند ،زیرا اولا آنچه که مطلق است * حضرت حق * است ، من بنده ای کوچک و حقیرم هستم که عاری از لغزش وخطا نیستم وهمیشه اعتقاد دارم که ندانسته هایم بسیار بیشتر از دانسته هایم می باشد، دوما به قول نویسنده آلمانی *برتولت برشت *بهترین هدیه ی دنیا، انتقا د سازنده ایست که یک دوست ازدوست دیگر بعمل آورد. و من هیچگاه و هیچ روز را نمی خواهم بی هدیه بمانم *. لذا ازدوستان عزیزتقاضا دارم انتقادات و نظرات و پیشنهادات خود را حتما مطرح نمایند ، یا در صورت تمایل به آدرس ایمیل اینجانب ارسال کنند.پیشاپیش ازهمه ی منتقد ین عزیز وگرامی سپاسگزارم.
همانطور که می دانیم دین یاری یک دین کاملا مستقل ودارای کتاب مقدس (به نام دفتر پردیوری ) میباشد.قبل ازآنکه به بحث وبررسی در رابطه با تاریخچه و اصول واساس دین یاری بپردازیم ،بهتر است فعلا این مقاله رابه گفتاری در باره متون مذهبی مقدس یاری اختصاص بدهیم.
دین یاری دارای متون مذهبی است که به دو دسته اصلی تقسیم می گردد :1.قبل از پردیورتازمان پردیور 2. وبعداز پردیور.
مجموعه كلام های و سروده های زمان بهلول و شاخوشین و کلام هاوسروده هاوگفتگو های سلطان ویارانش به نام *دفتر پردیوری *است متون مذهبی دیگری (همچون دفتر نوروز،دفتر شیخ امیری ،دفتر تیمور بانیارانی و....) نیزمربوط به بعداز پردیور هستند که همه وهمه نه تنها ازحیث مذهبی ،بلکه به عنوان یکی ازبزرگترین وقدیمی ترین شاهکارهای ادبیات کردی که حاوی اصیل ترین کلمات و اصطلاحات وتمثیل های کردی هورامی هستند، مایه فخر ومباهات مردم یارسان وهمه کردها می باشد. اصلی ترین ومستند ترین وجامع ترین متن مذهبی دین یاری دفتر پردیوری است که در هر زمینه ای می توان به آن استناد کرد ، یارسانیان ، فارس وترک زبان در تهران و آذربایجان وزنجان و همدان آن را * دفتر سرانجام* مینامند .پردیوری به زبان کردی هورامی بسیار اصیل در حدود 758 سال پیش توسط حضرت سلطان سحاک و یارانش نوشته شده و جمع آوری گردیده است.اینکه می گوئیم نوشته و جمع آوری گردیده ،به معنای آنست که همانطور که می دانیم دین یاری از ازل وجود داشته و قبلا ازپردیور ،سلطان سحاک بر اساس قانون دونای دون (که شرح آن به طور کامل در مقالات آینده خواهد آمد)درجامه های مختلف ودرکالبد های کسانی مانند بهلول،شاخوشین،باباسرهنگ،باباجلیل و...ظهور نموده اند، ودر هر مرحله ماموریت هاوکارهایی راکه وظیفه داشته اند انجام داده و شرح آن رابه صورت کلام و سروده های یارسانی گفته اند،اما شرایط آشکار شدن سڕ و راز حق محیا نبوده تااینکه در پردیور در منطقه اورامانات پاوه ، دین یاری به وسیله سلطان ویارانش آشکار گردید.و سلطان ، سڕ حق را در این زمان آشکار نمودو دین یاری رامکتوب کردواقدام به نوشتن دفتر پردیوری نمود.ضمنا معنی کلمه پردیور ،*آن طرف پل * است،زمانی که سلطان با یارانش به هورامان آمد ند در آن طرف پل رودخانه سیروان جمع یاری راکه *بێاوبس *نامیدند،برگزار کردند.بعضی نیز معتقدند سلطان برای گذر ازسیروان بایاران خود پلی را احداث نمودندو سپس جم یاری را برقرار کردند.در زبان هورامی *پرد * به معنی پل است ، * ور * یا *یور* نیزهم معنی جلو را می دهد وهم به معنی * آن طرف *و هم معنی آفتاب . بعضی نیز می گویند پردیور به معنی * پلی به سوی آفتاب* که مظهر روشنایی و پاکیست است.ولی بیشتر محققین و بزرگان دین آن را مربوط به عهد وپیمانی که در* آن طرف پل *سلطان با یاران خود بر سر آشکار کردن دین یاری وتعیین آداب وعبادات بسته است می دانند.
تفاوتی که دفتر پریوری از نظر سبک وروش نوشتاری ، با سا یر کتاب های مقدس دیگر ادیان دارد این است که به صورت نثر ساده نوشته نشده بلکه به صورت اشعاروسروده های منظوم و موزون، به زبان کردی هورامی اصیل است .البته چند سروده کلام، مربوط به دوره شاخوشین به زبان فارسی وکلام دوره عابدین که گفتگوی سلطان با عابدین جاف ( که ازپیشوایان اهل تسنن برزنجه عراق بوده وبه دین یاری ایمان آورده است )به زبان سورانی می باشد. متون دیگری بعد ازدوره پردیور آمده اند که بعضی ازآنها عبارتند از *دفتر سی وشش شاعر ه آ سید براکه *که دفتر نوروز نیز شامل آنست ، * دفتر شێخ امیری *دفتر خان اڵماس *دفتر تیمور بانیارانی که همگی به زبان کردی هورامی و *دفتر ایل بگی جاف ( که ایشان هم ازمردم اهل تسنن بوده اند که به دین یاری ایمان آورده اند) *به زبان کردی سورانی و * دفترقوشچی ا وغلی * به زبان ترکی آذری میباشد و چند اثر دیگر که مربوط به دوره معاصر می باشد، همه مواردی را که ذکر کردیم به زبان کردی هورامی است به غیر از دفتر قوشچی اوغلی که به زبان ترکی آذری است .برای تحقییق وتفهیم دفاتر یارسان اگر علاوه بر آشنایی با زبان هورامی ، شناخت کافی ازشعر وادبیات فارسی وکردی داشته باشیم بهتر می توانیم به نتیجه برسیم ،بنابر این اگر بخواهیم ازنظر علم ادبیات وصنایع شعری این آثار رابررسی کنیم نخست می بایست توضیحی در رابطه با مفاهیم * شعر* و انواع آن و* وزن شعر * داده شود.
به طور کلی شعربه معنای یک نوشته ی منظوم وبا آهنگ است که این وزن وآهنگ خاص با ایجاد حرکت وسکون وسکوت کلمات در اول و آخر و وسط جملات و سطر ها ایجاد می گردد.در ادبیات کردی و فارسی شعر به چهار دسته تقسیم می شود :شعر عروضی قدیم که غزلیات ،مثنوی ،رباعیات ،ترجیع بند ، منظومه ،در این دسته هستند * شعر نو یا اشعار نیمایی * و شعر سپید* و اشعار فلکلور یک . به طور کلی وزن شعر برپنج نوع است :
:1. وزن* کمی * که در ادبیات عرب و فارسی به آن * وزن عروضی * می گویندواصل آن بر اساس قرار گرفتن منظم کلمات با معنی ، و با هجاهای کوتاه و بلند است ،بیشتر اشعار در زبانهای عربی ،فارسی ،سانسکریت ،ویونانی در این دسته قرار می گیرند،در ادبیات فارسی و عرب وزن وقافیه عروضی بر چند نوع است ،که تعدادی از آنها عبارتند از : وزن عروضی *فاعلاتن فاعلاتن فاعلات *که درغزلیات حافظ نمونه آن رامی بینیم: *یاری اندر کس نمی بینم یاران را چه شد * دوستی کی آخر آمد دوستا ران را چه شد*. وزن عروضی *مستفعلن مستفعلن * که در غزلیات مولانا شمس تبریزی نمونه آن را می بینیم :*حیلت رها کن عاشقا پروانه شو پرووانه شو وندر دل آتش درا مستانه شو مستانه شو* . وزن عروضی * فعولن فعولن فعولن فعول *که اشعار حماسی ایران همچون شاهنامه فردوسی بر این وزن هستند : * تو را علم ودانش رهاند درست ره رستگاری ببایدت جست .* وزن عروضی مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل که در اشعار باباطاهر می مینیم :به دریا بنگرم دریا تو وینوم * به صحرابنگرم صحرا تو وینم . البته وزن های عروضی بسیار زیادی از تلفیق اوزان مختلف جود دارند مانند * مستفعلن مفاعیلن * و.....که ذکر همه آنها خارج ازظرفیت این مقاله است . 2 .وزن تکیه ای،که مختص زبان های لاتین ،انگلیسی قدیمی و آلمانی وبعضا زبانهای مشتق ازآلمانی است که در این مورد تعداد هجاها متغیرو وزن شعر بر تساوی تعداد *تکیه ها* پایدار است 3.وزن * آهنگی * که مخصوص زبان هایی است که در آنها زیر و بم شدن یک حرف یا یک کلمه تک هجایی باعث تغییر مفهوم ومعنی کلمه می گردد ماننداشعار چینی.4.وزن * هجایی* :در این مورد وزن شعر بر اساس هجا یا چند بخشی بودن کلمه ها در شعرمی باشد یعنی باید در هر مصرع تعداد هجاها باهم برابر باشدبسیاری ازا شعار فلکلور کردی از این نظم پیروی می کنند.5.وزن ضربی هجایی :در این نوع شعر هم تعداد هجا وهم تعداد تکیه مطرح می باشد که تقریبا می توان گفت اشعار انگلیسی از این وزن پیروی می کنند.
البته در ادبیات زیبای فارسی ،نوعی نثر زیبا نیز وجود دارد که به دلیل تکراریک قافیه مشابه در جملات هر سطر ،با خواندن آن احساس می گردد که دارای وزن است ،ولی در واقع این چنین نیست بلکه تکرار یک قافیه در دو جمله و تکیه و تاکید بر کلمات آخر هر جمله ، این نثررا زیبا می کند.که به آن* نثر مسجع *می گویند.مانند مناجات نامه خواجه عبدالله انصاری .
آثارومتون یاری از نظرصنایع شعری ، گاهی به صورت ترجیع بند وگاهی به صورت غزل پنج تا ده بیتی و گاهی به صورت مثنوی می باشند ،از نظر وزن وقافیه ،بعضی ازسروده ها مانند دفترسی وشش شاعره و نوروزدارای وزن عروضی *فعولن فعول . فعولن فعول ،وهر مصرع دارای ده هجا ه در نتیجه هر یک بیت ، بیست هجا می باشد. یااینکه گاهی فاقد نظم عروضی است وفقط از سبک* چند هجا یی* پیروی میکنند.گاهی در کنار وزن عروضی قافیه وردیف نیز رعایت گردیده ولی بیشترسروده ها تقریبا فاقد *ردیف *هستند،وهر مصرع قافیه خاص خود را دارد معمولا اشعار فلکلور کردی نیز دارای همین مشخصات می باشند.برای تفهیم موضوع معنی چند هجایی بودن ،میتوان از عمل بخش کردن در کلاس اول ابتدایی در کتابهای فارسی یادکرد،بدین صورت که به دانش آموزگفته می شد ، مثلا کلمه ی * آب * یک بخش است زیرا دست ما در حال گفتن آن یک بار ازبالا به پایین آمده ولی کلمه * آتش *دو بخش است،وبه اصطلاح امروزی دو *سی لاب * است یاکلمه آسمان سه هجا ، یا سی لاب است. به این مثال توجه نمایید: کلام شیخ امیر می فرماید:
یاری چوار چێون باوری و جا راسی وپاکی ،نیستی و ردا
این یک بیت از یک کلام شیخ امیر است، هم دارای وزن عروضی است و هم دو مصرع ده هجایی است .به عنوان مثال کلام بالارا را بررسی می کنیم .به اصطلاح صنعت شعری عمل * تقطیع * را انجام می دهیم.تقطیع یعنی قطعه قطعه کردن یک شعر برای آنکه ببینیم بر چه وزنی گفته شده است . در اینجا ما این بیت ازکلام را اول بر اساس وزن قطعه قطعه می کنیم و سپس بر اساس هجا یا سی لاب :
یاری چوار چێون باوری وجا *** راسی و پاکی نیسی و ردا
فعولن فعول فعولن فعول *** فعولن فعول فعولن فعول
می بینیم که این شعر، بر وزن فعولن فعول سروده شده است.
حال بر اساس هجا یا سی لاب :
یا ری چوار چێ ون با و ری و جا *** را سی و پا کی نی سی و ر دا
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
ملاحظه می نمایید که هر مصرع از ده هجا و یا سیلاب تشکیل شده است و جمعا دارای بیست هجا است . البته در اکثر سرود ه های یارسانی معمولا مصرع اول آغازهرسروده کلام یاری، پنج هجایی است وسپس نظم ده هجایی در هر مصرع ادامه می یابد،.بعضی ازآثار بعدازدوره ی پردیور نیز تلفیقی ازاوزان و صنایع مختلف شعری می باشند ،ولی به طور کلی میتوان گفت که متون یارسانی متون غیر نثر میباشند وهمگی در غالب شعر ومنظوم هستند به عنوان مثال و برای نمونه یکی ازکلام های شیخ امیر رادرزیر می بینید :
جمێ که جم بو جم یارسان پاک تێا جم بو
نه دس جور بو نه جاێ ستم بو پێ چێش یارسان نه جم وارم بو
جم نشین خاصن بنیشو و جم دماێ دم هام دم وێش کیشو نه جم
جم نشیین خاصن و جم بنیشو دماێ دم هام دم وێش وجم کیشو
نه ک چوین وفر سرد بوارو نه جم
هام دین بیزار بو نه دین هام دم
معنی:جمی که جم باشد جم یارسان که درآن با جسم وروح پاک در جم باشند
نه کسی را به زور می نشانند و نه به کسی ستم می کنند چرا یارسان از جم فرار کند
جم نشینی خوب است که در جم بنشیند و دم به دم همدم خود را به جم جذب نماید
جم نشینی خوب است که در جم بنشیند و بتواند دیگران را به جم بکشد
نه اینکه مانند برف سرد بر مردم ببارد و همدینان خود رااز دین متنفر کند
در این کلام اول به این موضوع اشاره می کند که جمی که مردم یارسان در آن با جسم وروح پاک می نشینند و زور واجبار و ستم و سختگیری در آن نیست ،با این وصف چرا عده ای ازجم می گریزند کسانی هم در مقابل با رفتارهای تند وخشونت آمیز وغلط ، باعث تنفر ودوری جستن دیگران ازدین و جم یاری می شوند.در واقع یک یارسانی باید از هر نظر درستکار باشد و باعمل درست خویش دیگران را مجذوب جم نماید.
در پایان لازم است یادآوری نمایم که فرا گیری متون یاری و فرهنگ یارسانی و تنبور ومقام های آن نیاز به شناخت وآشنایی با فرهنگ وآداب وادبیات وزبان شیرین کردی هورامی وزبان گورانی دارد زیرا هر برگی ازمتون یاری وکلام ها و سرودهای یارسانی ،دارای داستان خاص خود است و بدون این داستانها درک مفاهیم سخت می باشد.لذا سعی برآنست که همزمان با ترجمه متون جهت عزیزان،زمینه نقل داستان های مربوطه و یادگیری و آموزش های ابتدایی ونهایتا تخصصی طی مقالات پی در پی بوجود آید. زیرا خوشبختانه به جرآت می توانم بگویم که از کودکی با این زبان مانوس وهمدم بوده ام وتقریبا مانند زبان مادریم زبان هورامی را به همراه گرامر آن فرا گرفته ام .در پایان ، این قسمت از مقاله رابا آوردن بخش کو چکی ازمناجات نامه ای را که سال گذشته سرود ه ام به پایان می برم.
***********************هو اول و آخرمان یار*************************
یا پیر یارسان سلطان سر جم کاکاێ کل کار بێ زیاێ وکم
یاباوه یادگار یایاریادگار دالهو مکان سردار سرکار
یار و یاور ابراهیم سالار هم جه پردیور تا که بغدا شار
یاداود نازار یاپیر بنیامین بالیول دانا یا پیر رنگین
جه دین یاری و طایفه ێ یارسان بێ بشم نه که ی وه سووک آسان
گوران کمترین مرید یادگار دست بوس قاپی ابرهیم سالار
تا فرصتی دیگر ومقاله ای دیگر داوود نگهدارتان .با سپاس ازتوجه تان . ( گوران یارسانی )بیست ودوم مرداد 1388\\چهاردهم آگوست دو هزارونه
استفاده با ذکر منبع آزاد است.
ناردنی ههواڵ به ئیمێل
چاپكردنی ههواڵ
تهنها به تێکست